't Station van Haarlem

Bewerkt: 17 jan. 2026

3e stations gebouw in Haarlem anno 1890

Op de plaats van het tijdelijke station, bevindt zich sinds 1839 het terrein van deHoofdwerkplaats Haarlem

De spoorlijn begon bij Station d’Eenhonderd Roe, zo’n 400 meter ten westen van Amsterdam, op grondgebied van de gemeente Sloten. De spoorweg voerde in vrijwel rechte lijn naar Haarlem, waar even buiten de Amsterdamsche Poort langs de Oude Weg een voorlopig station kwam. Drie jaar later werd aan beide kanten het spoor doorgetrokken: aan Amsterdamse zijde naar de Willemspoort en in Haarlem naar de huidige stationslocatie aan de noordkant van het centrum.

In Haarlem kwam het eerste en tijdelijke station buiten het centrum en de stadswallen van Haarlem te liggen.

Het eerste station van Haarlem (het huidige is het vierde) was op de plek waar nu de Hoofdwerkplaats Haarlem ligt.

Inwijding spoorweg tussen Hlm & Asd

Het eerste station Haarlem werd geopend op 20 september 1839, als een van de drie stations van de spoorlijn Amsterdam - Haarlem, de eerste spoorlijn van de HIJSM en tevens de eerste Nederlandse spoorweg (Amsterdam–Halfweg–Haarlem), nu deel van de Oude Lijn.

Het allereerste stationsgebouw van Haarlem was een houten noodgebouw,

In 1842 werd het tijdelijke station, dat net buiten deAmsterdamse Poort stond, vervangen door een station op de definitieve locatie aan de noordkant van het centrum, in de buurt die nu bekend staat als de Stationsbuurt.

De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSMofHSM) werd op 8 augustus 1837 te Amsterdam opgericht en was de eerste Nederlandse spoorweg maatschappij.

Voor een bedrag van f 1.048.000 werd parallel aan de Haarlemmertrekvaart een spoorlijn aangelegd, inclusief bruggen, stationsgebouwen, rijtuigen en locomotieven. De eerste vier locomotieven, gekocht bij Longridge in Engeland, kregen klinkende namen:De Snelheid, De Hoop, De Arend en De Leeuw. De Arend sprak het meeste tot de verbeelding.

de Arend met 3 rijtuigen

>>>

De stad Amsterdam voelde er maar weinig voor, er was immers al een goede verbinding,zowel over de straat als via het water van de trekvaart naar Haarlem. En ook de staatscommissie was van mening dat er geen grote behoefte was aan een spoorlijn, hoewel aanleg ervan wel de handel en nijverheid zou stimuleren. Op 1 juni 1836 kreeg de HIJSM de concessie verleend per Koninklijk Besluit. De trein moest op stoomkracht rijden .

De locomotieven de Arend en de Snelheid trokken tijdens de eerste rit op 20 september 1839 de feesttrein met 300 genodigden, met aan boord opvallend veel vrouwen. De rit verliep niet helemaal zoals het moest. Onderweg naar Haarlem raakte de voorste locomotief los. De trein minderde vaart en stond zelfs even stil. Nadat de locomotief was vastgekoppeld reed de trein verder. Ondanks het oponthoud duurde de treinreis 35 minuten, maar liefst zeven keer sneller dan met de trekschuit.

Vanaf 1860 ging de Nederlandse staat zich actief bemoeien met de aanleg van het spoorwegennet in Nederland. Tot die tijd was dit voornamelijk op particulier initiatief gebeurd, maar Nederland liep ver achter bij de rest van Europa. De Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, kortweg aangeduid als SS, werd op 26 september 1863 als particulier bedrijf opgericht om de spoorlijnen te exploiteren die door de Staat der Nederlanden werden aangelegd. SS was vanaf 1868 gevestigd te Utrecht in het gebouw dat nu bekend is als hoofdgebouw I van NS.

2e stations gebouw in Haarlem, 1842

Echt comfortabel was het reizen met de trein nog niet. Er was geen verwarming en de rijtuigen hadden geen verlichting. Bij het remmen klotsten alle rijtuigen tegen elkaar aan. De Diligences hadden ramen met glas, de Char-à-bancs konden bij slecht weer met zeilen worden afgesloten en in de Waggons zaten de reizigers, weliswaar overdekt, in de open lucht. Al gauw verstomde de kritiek: de koeien bleken normale melk te geven en een ritje met de trein bleek voor de passagiers geen zelfmoord te zijn, waarvoor sceptici vooraf hadden gewaarschuwd. Zelfs met een snelheid van 38km per uur werd de adem van de passagiers niet dichtgeknepen! De trein werd een groot succes:

In 1867 werd het stationsgebouw van Haarlem ingrijpend verbouwd door P.J. Mouthaan. Zo kwam er over de hele lengte een verdieping bovenop, en werd de ingang gewijzigd. Van de oorspronkelijke stijl (nep-Griekse tempel) was toen niets meer over.

In 1842 werd de spoorlijn tussen Amd en Hlm verlengd naarLeiden. en een jaar later naar Den Haag (Holland Spoor). In 1847 bereikte de ‘Oude Lijn’ via station Delft het eindpunt Rotterdam (Delftsche Poort). In 1867 kwam de spoorlijn Haarlem - Uitgeest in gebruik en in 1881 de spoorlijn Hlm - Zvt.

Het stationsgebouw uit 1842 werd in 1867 verbouwd en in 1906-1908 vervangen door een nieuw gebouw van aan de nu hoog gelegen spoorlijn.

De wachtkamers en de restauratie zijn op het eilandperron gevestigd. Op het eilandperron staan vier gebouwen met diverse functies, waaronder wacht kamers voor de verschillende klassen en aparte wachtkamers voor dames - en zelfs een "wachtkamer voor krankzinnigen".

Het station is een beschermd monument.

Helaas wordt het voorplein tegenwoordig

ontsierd door gebouwen die er niet

zouden moeten staan.

Vanaf 1905 werden het station en de perron gebouwen vervangen door de gebouwen die er nu nog steeds staan.(Het ontwerp is van D.A.N. Margadant.)

Het is het enige station in Nederland dat in Art Nouveaustijl is gebouwd.

extra spooraanleg, Kennemerplein

Het station Haarlem kreeg in 1953 een extra spoor (spoor 8) aan de noordzijde.

Dit was een uitbreiding van het station met een nieuw perron om meer treinen te kunnen verwerken.

4e stations gebouw van

Haarlem, anno 1908

De brug genaamd Spaarnespoorbrug, ook bekend als Spaarnebrug, is een spoorbrug in Haarlem die het Spaarne overbrugt als onderdeel van de Spoorlijn Asd - Hlm. Deze brug bestaat uit zowel een beweegbaar als een vast gedeelte. Het beweegbare deel is een ophaalbrug met dubbele sporen, gescheiden balanspriemen en een enkel spoor.

De nieuwere Spaarne spoorbrug

Het vaste deel van de brug bestaat uit twee afzonderlijke bruggen waarvan één tweesporig en één enkelsporig is. Aan het einde van 2015 is begonnen met werkzaamheden om de brugpijlers te vervangen. De pijlers dateren uit 1908 en vertoonden verzakkingen.

Spaarne spoorbrug over spaarne anno 2024

In 1917 werd samen met de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij de belangenmaatschappij Nederlandse Spoorwegen opgericht. Vanaf 1920 werden beide bedrijven in elkaar geschoven en werd het Nederlandse spoorwegnet door één semi-overheidsbedrijf geëxploiteerd: de NS. Op 1 januari 1938 was de fusie en de oprichting van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen een feit. De fusie van beide bedrijven bracht allerlei praktische verschillen aan het licht: alle SS-locomotieven moesten omgebouwd worden.

Bouw van de Jansweg spoorbrug,1906

De Jansweg spoorbrug

werd gebouwd voor de bouw van een verhoogd station in Haarlem

De brug werd omstreeks 1906 gebouwd

viaduct bij de Brouwersvaart

Buitenzijde van Station Haarlem

Ingang zuidzijde,bij Jansweg (foto1971)

Ingang station Zuidzijde bij Kruisweg (foto1971)

<<< De aanblik van het Kennemerplein veranderde door een glazen gevelwand en nieuwe stationsvoorzieningen.

kennemerpleinzijde met kantoren complex (foto2020)

Hoofdingang, hier komen de meeste reiziger binnen.Kijk op NS plaatskaarten kantoor en stations personeels verblijf. Boven zijde zitten de managers en administratie kantoren.

In de westelijke hal bevonden zich o.a. een snackbar en een kapperswinkel. Tevens een binnen doorgang naar de toenmalige fietsen stalling.Boven werd verhuurd.

De noordelijke in- en uitgang van het stationsgebouw werd, in 1953, voorzien met loketten en voorzieningen voor reizigerscontrole.

Binnenzijde van Station Haarlem

Diverse binnenconstructies, zoals de tunnels, perrongebouwen en het derde perron uit 1953, waar verder slechts alleen een kleine wachtkamer als gebouw bij kwam, dragen bij aan de veelzijdige en culturele waarde van het station, waardoor het een uniek en belangrijk geheel vormt.

Midden perron, kijk op deel van spoor 3, met restauratie 1e kl. en koffie & snacks winkel.

interieur van het restauratie deel op midden perron.(1971)

De geschiedenis van een specifiek "restaurant" op Station Haarlem is (nog)niet direct in de zoekresultaten terug te vinden. Het is waarschijnlijk dat er in de loop der tijd verschillende eet- en drinkgelegenheden in en rond het station hebben bestaan,

Tegels tableau's op Station Haarlem

Tegel Tableau Landbouw

Tableau Wachtkamer eerste klasse

Bij de wachtkamer eerste klasse zijn aan weerszijden van het opschrift frontaal twee locomotieven afgebeeld. De stoom die zij uitstoten, vormt een kader boven de letters. De vorm van de stoomwolken heeft kenmerken van de art nouveau. Eronder staan twee stootblokken en vier dwarsliggers afgebeeld. Helemaal onderaan vliegt een zwaluw. De zwaluw symboliseert de snelheid van het reizen per trein. Het tafereel wordt doorsneden door twee telegraaflijnen die aan vier isolatoren zijn bevestigd. De gehele voorstelling wordt omkaderd door een bruine lijn en smalle gele tegeltjes. Behalve een aanduiding van de wachtkamers, zijn de tegeltableaus ook een ode aan stoomkracht, snelheid en de zegeningen van de elektrische telegrafie.

Tableau Wachtkamer derde klasse

Bij de ‘wachtkamer derde klasse’ vullen twee haakvormige tegeltableaus het muurvlak. Ze bevinden zich naast en boven de hardstenen boog van de portieken die leiden tot de wachtkamers. De letters worden omringd door groene en donkergele geometrische ornamenten. Links onder het opschrift is frontaal een zwart gevleugeld wiel afgebeeld. Op de achtergrond zien we een opkomende zon. Deze aankondiging van een nieuwe dag staat symbool voor het aanbreken van het nieuwe (industriële) tijdperk. Onder de zon bevindt zich een aantal gestileerde bliksemschichten. Zij symboliseren snelheid. Onderaan drijven blauwe stoomwolken met kenmerkende art nouveau-vormen. De voorstelling wordt omkaderd door een bruine lijn en smalle gele tegeltjes. De tableaus markeren de wachtruimtes en zijn daarnaast een ode aan de verworvenheden van de stoomkracht.

Tegel Tableau Industrie

Tableau 100 jarig bestaan van de Spoorwegen

Links is de historische eerste rit op het traject Amsterdam – Haarlem afgebeeld. We zien de stoomlocomotief en erboven het jaartal 1839.
Rechts onder het jaartal staat stroomlijnmaterieel afgebeeld dat aangedreven wordt door een dieselmotor. Beide treinen zijn afgebeeld in een typisch Nederlands landschap met molens. Het tafereel wordt omringd door florale motieven.
Middenboven is het gevleugeld wiel afgebeeld: een wiel met een flens op een stuk spoorstaaf met aan weerszijden de vleugels van Mercurius. Erboven staat de datum: 20 september. Middenonder schudden twee handen elkaar. Onderaan staat de tekst “Aangeboden door den Bond van Gepensioneerden, bij de Ned. Spoor- en Tramwegen. Ter gelegenheid van het 100 Jarig bestaan der Spoorwegen.” Het is uitgevoerd in Delfts blauw.

Tableau Perrongebouw F

bevatte voorheen verschillende ruimtes, waaronder die voor het personeel, de treinsmidse, lampisterie en magazijn, evenals een wachtkamer voor psychiatrische patiënten. Op de gevel is een tegeltableau aangebracht dat bestaat uit drie delen die samen één geheel vormen.

Het schip en de diligence representeren de vervoersmiddelen van de oude tijd. De wind- en paardenkracht maakten plaats voor de stoomtrein. De zwaluwen symboliseren de snelheid van de trein. De twee trekvogels staan voor de reislust en de afstanden die dankzij de trein afgelegd konden worden. De opkomende zon symboliseert het aanbreken van het nieuwe, industriële tijdperk.

Tableau

opening 1e spoorlijn Asd-Hlm.

Replica van de Arend (gebouwd 1938) te Zwolle